دانشمند فرهيخته، محقق وارسته و پژوهشگر پرتلاش، مرحوم آية الله سيد عبدالعزيز طباطبائى، 21 جمادى الثانى 1348 هـ.ق. برابر با چهارم آبان 1308 هـ.ش. در خانواده اى علمى و ريشه دار در نجف اشرف به دنيا آمد. پدرش نوه دخترى و مادرش نوه پسرى فقيه بزرگ شيعه آية الله العظمى سيد محمدكاظم طباطبائى يزدى صاحب عروة الوثقى بود. خاندان سيد يزدى، يكى از خاندانهاى مشهورى بودند كه در حوزه علميه نجف و فقاهت شيعه نقش مؤثرى داشتند. محقق طباطبائى دوران كودكى خود را در چنين خانواده اى ميان كتاب و كتابخانه و مدرسه گذراند و طبيعتا استعداد اين كودك خردسال با چنين شرايطى پرورش پيدا مى كرد. دوستان ايام كودكى وى، اذعان مى كنند كه او از همان سالها متين و كم صحبت و بى تكلف بود.

محقق طباطبايى ضمن خاطرات دوران كودكى خود به كتابهايى اشاره مى كند كه در كتابخانه مدرسه سيد، توجهش را جلب كرده بودند و وى ساعاتى از وقت خود را به تهيه فهرستى از اسم اين كتابها و نام نويسندگان آنها مى گذراند. وى كه در آن زمان، به خاطر سن كم خود، اجازه دست زدن به كتابها را نداشته، مجبور بوده فقط آنچه بر عطف كتابها نوشته شده بود را يادداشت كند. اين موضوع، نقش مؤثر محيط علمى او را در علاقمندى به كتاب و كتابت از دوران كودكى به خوبى نشان مى دهد.

محقق طباطبايى هشت ساله بود كه مادرش را از دست داد، مادر او زن پاكدامن و خوش اخلاق و مؤمنى بود كه از طرف پدر نوه آية الله العظمى سيد محمدكاظم يزدى و از طرف مادر نوه شيخ انصارى رحمة الله عليه بود. فقدان مادر در اين سن كم، وابستگى او را به پدر بيشتر مى كند. پدرش آية الله سيد جواد طباطبائى، دانشمندى پارسا و باتقوا بود و در پرورش دينى فرزند، تلاش فراوان داشت. محقق طباطبايى گاهى با علاقه فراوان از شبهايى كه در مسجد تا به صبح كلمه به كلمه همپاى پدر ختم قرآن مى كرد ياد مى كند. متأسفانه روزگار به اين ايام فرصت چندانى نداد و محقق طباطبايى در همان سنين نوجوانى پدر را نيز از دست مى دهد. او كه در نوجوانى وارد تحصيلات حوزوى شده بود ، با فقدان پدر ، حجره مدرسه را از دست نمى دهد و خود را وقف مدرسه و كتاب و درس و بحث مى كند. در اين زمان وجود اساتيد برجسته حوزه علميه نجف در همه سطوح، مشوق تلاش وى در مطالعه بيشتر و رسيدن به درجات بالاى علمى مى شود. وى ادبيات صرف و نحو را نزد مرحوم سيد هاشم حسينى تهرانى (1411 هـ ق) مؤلف كتاب علوم العربية و توضيح المراد و منطق را نزد سيد جليل فرزند سيد عبدالحى طباطبائى يزدى (1413 هـ ق.) فراگرفت. پس از آن در فلسفه شرح منظومه سبزوارى را نزد آية الله سيد عبدالأعلى سبزوارى و اسفار ملاصدرا را نزد شيخ صدرا بادكوبى (1392 هـ ق.) فراگرفت. شرح لمعه را در محضر ميرزا حسن نبوى و شيخ ذبيح الله قوچانى و قوانين ميرزاى قمى را از آية الله سيد على علامه فانى اصفهانى (1409 هـ .ق) تلمذ نمود. آنگاه دروس عالى سطح را در محضر شيخ عبدالحسين رشتى (1373 هـ ق.) مؤلف شرح كفايه و كشف الاشتباه، و شيخ مجتبى لنكرانى (1406 هـ ق.) مؤلف كتاب أوفى البيان به پايان برد.

سرانجام درس خاج فقه و اصول را از محضر آية الله العظمى سيد عبدالهادى شيرازى (1382 هـ. ق) و آية الله العظمى حاج سيد ابوالقاسم موسوى خوئى (1314 هـ ق.) كسب دانش نمود.

محقق طباطبايى در سال 1329 هـ ش. ازدواج مى كند. همسر وى ، فرزند آية الله حاج سيد اسدالله طباطبائى يزدى آخرين پسر آية الله العظمى سيد محمدكاظم يزدى بود. مرحوم سيد اسد الله طباطبائى مدير و مؤسس مدرسه ثانى سيد يزدى بود و با رفتارى عالمانه و خلقى كريم ـ كه زبانزد خاص و عام بود ـ فعاليتهاى علمى و اجتماعى خاندان صاحب عروه را ادامه مى داد.

محقق طباطبائى در طى تحصيلات خود با كتابها و مصادر علوم اسلامى آشنا مى شود و با گرايش شديدى كه در شناخت منابع و رجال داشت غرق دنياى كتابشناسى و نسخ خطى ميشود. تابستان هر سال با سفر به ايران، به كتابخانه هاى خصوصى و عمومى مراجعه مى كند و ضمن مطالعات فراوان يادداشتهاى زيادى تهيه مى نمايد. در سه سفر حج نيز در كتابخانه هاى مكه و مدينه نسخ خطى نفيسى را مى بيند و برخى از آنها را به طور كامل استنساخ مى كند. همچنين در تابستان سال 1342 هـ ش. از عراق به سوريه و لبنان سفر مى كند و در يك اقامت سه ماهه، در كتابخانه هاى ظاهريه، مجمع علمى دمشق، كتابخانه اوقاف حلب و كتابخانه دانشگاه آمريكايى بيروت مطالعات زيادى انجام مى دهد و به گفته خود ايشان، در اين سفر با ديدن اين كتابخانه ها دنياى تازه اى به روى وى گشوده مى شود.

آشنايى و الفت محقق طباطبايى با دانشمند بزرگ و كتابشناس باعظمت، مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى، تأثير بسيارى در شخصيت علمى وى ايجاد مى كند. يادداشتهايى را كه از سفرهاى متوالى به ايران به همراه مى آورد، هر بار در اختيار شيخ آقابزرگ تهرانى قرار مى دهد تا هم از زير چشم تيزبين استاد بگذرد و او را راهنمايى كند و هم براى تدوين دائرة المعارف بزرگ كتابشناسى شيعه، الذريعة إلى تصانيف الشيعة، مورد استفاده قرار گيرد. محقق طباطبايى تا پايان عمر، شيفته استاد بود و از او به عظمت و بزرگوارى ياد مى كرد. وى از همان سالهاى چاپ الذريعه، فكر نوشتن مستدركى را براى آن در سر مى پروراند، اما متأسفانه چاپ كتاب به كندى پيش مى رفت و نوشتن مستدرك را به تأخير مى انداخت. از اين رو محقق طباطبايى اقدام به استنساخ متن كامل كتاب الذريعه نمود ـ كه چاپ جلد هاى 13 و 14 الذريعه نيز براى آنكه سريعتر چاپ شود، از روى همين نسخه در نجف چاپ شد. وى در سال 1399 هـ ق. دست به كار تدوين مستدرك الذريعه شد و شروع به جمع آورى و فيش كردن كتابهايى نمود كه نام آنها در الذريعه نيامده است. محقق طباطبايى يبشتر وقت خود را تا پايان عمر يعنى هفتم ماه رمضان 1415 هـ ق. صرف تدوين اين اثر گرانسنگ نمود و گنجينه اى بالغ بر يازده هزار فيش بر جاى نهاد.

همچنين، از جمله كسانى كه نقش مؤثرى در روحيه پرتلاش و پرحوصله او، در امر تحقيق و پژوهش داشت، علامه امينى صاحب كتاب الغدير رحمة الله عليه بود. محقق طباطبايى به مدت 25 سال پيوسته در كنار علامه امينى به جمع نسخ خطى و اداره كتابخانه أميرالمؤمنين عليه السلام در نجف مى گذراند و بسيارى از مايه علمى خود را مديون شاگردى وى مى داند. محقق طباطبايى ضمن ارتباط علمى خود با علامه امينى، وى را در تهيه منابع كتاب گرانسنگ الغدير ياورى مى كند و در طى سفرهاى خود به كتابخانه هاى ايران و تركيه، در به ثمر رسيدن تحقيقات علامه امينى نقش بسزايى را ايفا مى كند. بعد از سفرى كه محقق طباطبايى در سال 1342 به سوريه و لبنان داشت ، دو سفر ديگر نيز همراه با فرزند علامه امينى به سوريه و تركيه مى رود ، علامه امينى هم كه در ايران به سر مى برد به آنان مى پيوندد و به علت كسالت نمى تواند در تركيه بماند و ناچار به بازگشت مى شود. در آن سفر محقق طباطبايى در تركيه مى ماند و مقدار زيادى از نسخ نفيس را براى كتابخانه اميرالمؤمنين عكسبردارى مى كند. محقق طباطبايى كه مدتى سرپرستى اين كتابخانه را برعهده داشت، نسخ خطى كتابخانه را در سه جلد تنظيم مى كند. اين فهرست اكنون به صورت متوالى در مجله تراثنا منتشر مى شود.

وى در سال 1397 نجف را ترك مى كند و عازم ايران مى شود و در قم سكنى مى گزيند. ايشان در قم، در ادامه راه دو استاد بزرگ خود، مشغول به تكميل مستدرك و تعليقاتى كه بر الذريعه و الغدير داشت مى شود. محققين و نويسندگان در ايران از محضر وى بهره مند مى شوند و او نيز با دست باز، از هر كارى كه در زمينه تحقيقات تاريخ و رجال و تراجم و حديث و كتابشناسى شيعه انجام مى شود استقبال مى كند. وى هميشه از استاد خود آية الله ميرزا محمدعلى اردوبادى (1380 هـ ق.) به بزرگى ياد مى كرد و يكى از خصوصيات بارز او را كمك علمى به ديگران در تحقيق و رفع مشكلات علمى مى دانست. محقق طباطبايى، خود نيز، راه و روش استاد را در پى مى گيرد و منزل و كتابخانه خود را در اختيار محققين و پژوهشگران قرار مى دهد، به طورى كه خانه ايشان، روز و شب محل تردد اهل قلم مى شود و گاهى حدود ده ساعت از شبانه روز خود را صرف راهنمايى و تكميل آثار ديگران مى كرد. مؤسسات مختلف تحقيقات اسلامى در ايران وجود ايشان را مغتنم دانسته، در تحقيقات خود به ايشان مراجعه مى كردند. از جمله مؤسساتى كه محقق طباطبائى با ايشان همكارى مى نمود ، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى و بنياد بعثت را مى توان نام برد.

محقق طباطبائى براى بازديد از نسخ خطى به بسيارى از شهرهاى ايران مسافرت نمود و با بسيارى از دانشمندان ملاقات كرد. كتابخانه هاى بسيارى را ديد و يادداشت هاى بى شمارى تهيه نمود. همچنين يك بار ديگر نيز از ايران به تركيه عزيمت نمود و به مدت دو ماه در كتابخانه هاى تركيه، از جمله كتابخانه احمد ثالث، اياصوفيا، لاله لى، كوپرلى، فيض الله افندى، فاتح، جارالله ايوب، قليچ على پاشا و ولى الدين جارالله افندى، به مطالعه پرداخت ونسخه هاى ناياب و ارزشمندى را فهرست نمود. محصول اين سفر چند دفتر نسخه هاى خطى تركيه و چند دفتر احاديث مربوط به فضائل و مناقب اهل بيت عليهم السلام، از منابع حديثى، تفسيرى، تاريخى واعتقادى مهم و چاپ نشده اهل سنت است كه مجوعه آنها را نتائج الأسفار ناميد.

همچنين در سفرهايى كه به كشورهاى ديگر داشت مجموعه مهمى از ميكروفيلم ها و نسخ عكسى از كتابخانه هاى مختلفى چون كتابخانه موزه بريتانيا و كتابخانه بادليان آكسفورد در انگلستان، كتابخانه دار الكتب الظاهريه در دمشق و اسماعيل پاشا در حلب، كتابخانه دانشگاه رياض عربستان، كتابخانه بلديه اسكندريه و دار الكتب المصريه در مصر، كتابخانه خدابخش پاتنه و فاطريه لكهنو در هندوستان، كتابخانه جامع كبير صنعاء يمن، كتابخانه چستربيتى ايرلند، كتابخانه ميلان ايتاليا، كتابخانه ملى پاريس، و... تهيه كرد. اين مجموعه اكنون در كتابخانه عمومى محقق طباطبايى در قم نگهدارى مى شود و مورد استفاده محققين مى باشد.

محقق طباطبايى با بسيارى از دانشمندان و اسلام شناسان دنيا مخصوصا در كشورهاى عربى ارتباط داشت و در ايجاد ارتباط علمى بين پژوهشگران داخل كشور با دنياى عرب نقش مؤثرى داشت.